İleri yapılı bitkilerin organları, vejetatif organlar ve generatif organlar olmak üzere iki başlık altında ele alınır. Vejetatif organlar, bitkinin yaşamsal faaliyetlerinin sürdürülmesinden sorumlu organları kapsar. Generatif organlar ise bitkinin üremesinden sorumlu organları kapsar.
Yazının konusu olan vejetatif organlar; kök, gövde ve yapraklardır. İleri yapılı bir bitki, toprağa kökleri vasıtasıyla tutunur. Suyu ve mineralleri topraktan kökleri aracılığıyla elde eder. Bununla birlikte, kökler, depo görevi de üstlenir. Bitkiler yapraklarında bulunan stomalar vasıtasıyla transpirasyon gerçekleştirir ve gaz alışverişinde bulunur, fotosentetik pigmentler vasıtasıyla ise fotosentez yaparak kendi besinlerini kendileri üretirler. Gövde ise bitkisel organları bir arada tutar ve bitkiye destek sağlar.
İletim demetli ve kapalı tohumlu bitkiler olan angiospermler, monokotil (veya monokotiledon) ve dikotil (veya dikotiledon) olmak üzere iki gruba giren bitkileri barındırır. Kotiledon, ya da diğer adıyla çenek; embriyonik bir yaprağı ifade eder. Dolayısıyla; monokotil denildiğinde tek çenekli, dikotil denildiğinde ise çift çenekli bir bitki anlaşılır.
Monokotil ve Dikotil Kök Anatomisi
Tipik bir primer yapılı kökün enine kesiti incelendiğinde, şu yapıların varlığı söz konusudur: epidermis, korteks, endodermis, pericycle, merkezî silindir.
Epidermis: Dermal bir dokudur, kökün dışını sarar. Genelde tek katlı hücrelerden meydana gelir ancak bazı bitkilerde çok katlı olabilmektedir. Kök tüyleri, epidermisten köken alır.
Korteks: Genel olarak parankimatik hücrelerden meydana gelen çok katlı bir zemin dokusudur. Epidermis ile merkezî silindir arasında yer alır.
Endodermis: Korteksin en içteki tabakasıdır. Genelde tek katlı hücrelerden meydana gelir. Merkezî silindir ile korteksi ayırır. Endodermiste, kendisini oluşturan hücrelerin çeperinde görülen kalınlaşmalardan kaynaklanan Kaspari şeridi adlı bir şerit görülür. Bu şerit, suya karşı geçirimsizdir. Epidermisten emilen suyun iletim demetlerine ulaşmak üzere Kaspari şeridinden geçişi, genelde ksilem kollarının karşısında konumlanmış ve çeperleri nispeten ince kalmış geçit hücreleri aracılığıyla sağlanır.
Pericycle: Endodermisin hemen gerisinde yer alır. Merkezî silindirin en dış tabakasını oluşturur. Yan kökler bu tabakadan köken alır; bu nedenle, perikambiyum olarak da adlandırılır.
Merkezî Silindir: İletim demetlerinin bulunduğu silindirik bir yapı olup merkezde yer alır. Ksilemler burada radyal bir yerleşim gösterir, floemler ise ksilemlerin bu radyal kollarının arasında yer alır. Bazı bitkilerde, merkezî silindirin ortasında, bir zemin dokusu olan öz bölgesi bulunur.
Monokotillerde merkezî silindirin ortasında belirgin bir öz bölgesi bulunur. Buna karşın, dikotillerde bu öz bölgesi ya küçüktür ya da hiç yoktur. Öz bölgesinin bulunmadığı dikotillerde, merkezde bir büyük ksilem yer alır.
İki bitki tipi arasındaki en bariz farklardan biri, merkezî silindirdeki ksilemlerin oluşturduğu radyal kolların sayısıdır. Monokotillerde çok kollu radyal bir demet tipi görülürken, dikotillerdeki bu radyal kol sayısı daha az olup genelde dört adettir.
Monokotillerde ksilemler daha büyük olup yuvarlak biçimindedir. Dikotillerde ise nispeten küçük olup çokgen biçimindedir.
Monokotillerde, endodermis hücrelerinin üç çeperinde görülen kalınlaşma dolayısıyla, Kaspari şeridi “U” şeklinin tekrarları biçimindeki bir bant şeklindedir. Dikotillerdeki Kaspari şeridi ise endodermis hücrelerinin dört çeperinde de eşit derecede bir kalınlaşma şeklinde görülür.
Son olarak, korteks, monokotillerde daha dar olup dikotillerde daha geniştir.
Monokotil ve Dikotil Gövde Anatomisi
Tipik bir primer yapılı gövdenin enine kesiti incelendiğinde, şu yapıların varlığı söz konusudur: epidermis, hipodermis, endodermis, zemin dokusu, iletim demetleri.
Epidermis: Dermal bir dokudur, gövdenin dışını sarar. Tek katlıdır.
Hipodermis: Korteksin en dıştaki tabakasıdır, epidermisin hemen gerisinde bulunur. Tek ya da çok katlıdır.
Endodermis: Korteksin en içteki tabakasıdır. Genelde otsu gövdelerde bulunur.
Zemin Dokusu: Bitkinin iç kısmının büyük bir çoğunluğunu oluşturur, gövdeye destek sağlar. Bazı bitkilerde tek tip olarak bulunurken, bazı bitkilerde ise korteks ve öz bölgesi olarak iki farklı katmanı oluşturmuş olarak bulunur.
İletim Demetleri: Zemin dokusunda bulunur. Ksilem, floem ve bu ikisinin elemanlarından meydana gelir.
Monokotil bir bitki gövdesi ile dikotil bir bitki gövdesi arasındaki en belirgin farklardan biri, kambiyumun varlığına bağlı olarak iletim demetlerinin değişen yerleşim düzenidir. Monokotillerde kambiyum bulunmaz, iletim demetleri dağınık bir yerleşim gösterir. Dikotillerde ise kambiyum bulunur, iletim demetleri bu kambiyum halkasının hizasında düzenli bir yerleşim gösterir. Kambiyumun bulunmaması nedeniyle, monokotillerde sekonder büyüme gözlenmez. Buna karşın, dikotillerde sekonder büyüme gözlenir.
Her iki bitki tipinde de iletim demetleri zemin dokusunda yer alır. Buna karşın, dikotillerde; kambiyum halkasının hizasında dizilmiş hâldeki iletim demetlerinin merkezinde öz bölgesi, bunun dışında ise epidermise kadar bir korteks bulunur. Monokotillerde öz bölgesi ve korteks bulunmamaktadır.
Monokotil ve Dikotil Yaprak Anatomisi
Tipik bir yaprağın enine kesiti incelendiğinde, şu yapıların varlığı söz konusudur: epidermis, mezofil, iletim demetleri.
Epidermis: Dermal bir dokudur, yaprağın alt ve üst yüzeyini sarar. Alt yüzeydeki epidermise alt epidermis, üst yüzeydeki epidermise üst epidermis adı verilir. Epidermis tabakasında stomalar bulunur, bu yapılar aracılığıyla bitkide gaz alışverişi ve transpirasyon gerçekleşir. Epidermisin üzerinde, kalınlığı bitkiden bitkiye değişen kütikula adlı bir tabaka bulunur. Bu tabaka, bitkileri su kaybına karşı korur. Bununla birlikte, her bitkide kütikula tabakası bulunmaz. Bazı bitkilerde, epidermisin hemen altında hipodermis de bulunabilmektedir.
Mezofil: Alt epidermis ile üst epidermis arasında kalan zemin dokusudur. Bu dokunun hücrelerinde, fotosentezden sorumlu organel olan kloroplastlardan bol miktarda bulunur.
İletim Demetleri: İletim demetleri, demet kını tarafından sarılmış olarak mezofil tabakasında bulunur. Demet kını, parankimatik hücreler olan demet kını hücreleri tarafından meydana getirilmiş tek ya da çok katlı bir tabakadır; iletim demetlerinin etrafını sarar ve koruma sağlarlar.
Monokotil bir bitki yaprağında, mezofil tabakası tek tip parankimatik hücrelerden meydana gelir. Bu nedenle, monokotil bir bitki yaprağı unifasiyaldir. Dikotil bir bitki yaprağındaki mezofil tabakası ise üst epidermisin altındaki palizat parankiması ve bunun hemen altındaki sünger parankimasından meydana gelir. Bu nedenle, dikotil bir bitki yaprağı bifasiyaldir. Buna karşın, ağsı damarlanmanın görüldüğü bazı istisnai monokotil bitki yapraklarında da dikotillerdeki gibi palizat parankiması ve sünger parankiması farklılaşması söz konusudur. Palizat parankiması, sünger parankimasına göre kloroplastça zengindir.
Monokotil bir bitki yaprağındaki demet kını hücreleri daha büyük, dikotil bir bitki yaprağındaki demet kını hücreleri ise daha küçüktür. Bununla birlikte, monokotillerdeki demet kını hücrelerinin fotosentez de yapabilmesine karşın, bu durum dikotillerde yaygın değildir. Demet kını içerisinde yer alan iletim demetleri ise monokotillerde genelde birbirine paralel bir yerleşim gösterirken, dikotillerde ağsı bir yerleşim söz konusudur.
Monokotillerde yaprağın her iki yüzeyinde de stomalar bulunurken, dikotillerde stomalar yaprağın ya alt yüzeyinde daha fazla bulunur ya da sadece alt yüzeyinde bulunur.
Kaynaklar
Kitap
- Açıklamalı Genel Botanik ve Bitki Anatomisi Atlası – Hüsnü Çakırlar, Cahit Doğan, Edibe Özmen (Palme Yayınları, 2018)
İnternet
- URL-1 (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- URL-2 (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- URL-3 (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- URL-4 (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- URL-5 (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- URL-6 (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
Referanslar
Görsel
- Görsel-1: URL (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- Görsel-2: URL (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- Görsel-3: URL (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- Görsel-4: URL-1 (Erişim Tarihi: 11.02.2022) & URL-2 (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- Görsel-5: URL (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
- Görsel-6: URL-1 (Erişim Tarihi: 11.02.2022) & URL-2 (Erişim Tarihi: 11.02.2022)
BİYOBİLİM 