Bu yazıda, çiçek durumu tiplerinden bahsedilecektir. Yazıda söz konusu olan terminolojik kavramlar, ilgili kavramın Türkçe telaffuz şekliyle verilmiş olup parantez içlerinde ise ilgili kavramın Latince/Yunanca, İngilizce ve Türkçesi verilmiştir. Bu sayede, okuyucuların ileri okumalar yapmasında kolaylık sağlanması amaçlanmıştır.

Çiçek durumlarıyla ilişkili temel bilgilerin yer aldığı bir giriş kısmını takiben çiçek durumları rasemöz, simöz, karışık ve özel çiçek durumları olmak üzere dört farklı kategoride ele alınmış olup son olarak da çiçek durumlarıyla ilgili birtakım tartışmaların yer aldığı bir tartışma kısmına yer verilmiştir.

Giriş

Bir bitkide, bir çiçek sapına tek başına bağlı hâlde bulunan çiçeklere soliter çiçek (solitary flower) denir. Diğer bir ifadeyle, soliter çiçek, bir çiçek durumuna ait olmayan çiçektir. Örnek tür: Trillium grandiflorum.

  • Görsel-1: Soliter çiçek diyagramı.
  • Görsel-2: Trillium grandiflorum türünde soliter çiçek.

Soliter çiçeği taşıyan çiçek sapına pedunkul (peduncle) denir. Bir pendunkula bağlı birden fazla çiçeğin bulunması hâlinde, buna çiçek durumu (inflorescence) adı verilir. Bu durumda, çiçek durumunu taşıyan sapa yine pedunkul denilmekte olup çiçek durumundaki her bir çiçeği taşıyan sapa ise pedisel (pedicel) adı verilir. Pedunkulu takip eden ve kendisinden ikincil dallanmaların çıktığı ana eksene (main axis) rakis (rachis) denir.

Basit çiçek durumlarının dallanmasıyla bileşik çiçek durumları oluşur. Bileşik çiçek durumlarında bulunan ikincil çiçek durumlarına kısmi çiçek durumu (partial inflorescence) denir.

Bir bitkinin vejetatif yapısına ait olan yapraklardan farklı olarak, bitkinin generatif yapısına ait olan çiçeklerle ilişkili özelleşmiş farklı yaprakların da varlığı söz konusudur. Soliter bir çiçeğin veya bir çiçek durumunun genelde bitkinin gövdesinden çıktığı noktada bulunan bu yapılara brakte (bract) denir. Brakteleri, brakteol (bracteol) olarak adlandırılan yaprak benzeri ikincil brakteler de takip edebilir.

Çiçek durumunun braktelerinin bir araya gelerek oluşturduğu kümelenmiş yapıya involukrum (involucre) denir. Çiçek durumunun brakteollerinin bir araya gelerek oluşturduğu kümelenmiş ikincil yapıya ise involusel (involucel) denir.

Görsel-3: Çiçek durumlarında bölümler.

Çiçek durumları, ana eksenin dallanma durumuna göre temelde ikiye ayrılır. Monopodyal (monopodial) dallanmanın söz konusu olması hâlinde ana eksen lateral çiçekler vererek büyümeye devam eder, bu tip çiçek durumlarına rasemöz/salkım (racemose) çiçek durumları denir. Simpodyal (sympodial) dallanmanın söz konusu olması hâlinde ise ana eksenin büyümesi terminal çiçekle sonlanır, bu tip çiçek durumlarına ise simöz/talkım (cymose) çiçek durumları denir. Rasemöz çiçek durumları, ana eksenin sınırsız büyümesi dolayısıyla indeterminat (indeterminate, indefinite, open; sürekli, açık) olarak da ifade edilmekte olup simöz çiçek durumları ise ana eksenin sınırlı büyümesi dolayısıyla determinat (determinate, definite, closed; süreksiz, kapalı) olarak da ifade edilmektedir.

Görsel-4: Rasemöz ve simöz çiçek durumlarında büyüme.

Rasemöz ve simöz çiçek durumlarının dışında, karışık çiçek durumları (mixed inflorescence) ve özel çiçek durumları (special inflorescence) olmak üzere iki farklı kategori daha bulunmaktadır. Karışık çiçek durumları, en az iki farklı çiçek durumu tipinin çeşitli şekillerde bir arada bulunmasıyla meydana gelen çiçek durumları olup özel çiçek durumları ise ileri derecede özelleşmiş bir yapıya sahip olan çiçek durumlarıdır.

Rasemöz Çiçek Durumları

Rasemöz çiçek durumlarında ana eksen lateral çiçekler vererek büyümeye devam eder, ana eksen yan dallara göre baskın durumdadır. Bu durumda, çiçeklerin olgunlaşması tabandan tepeye doğru olacak şekilde ilerler; buna akropetal süksesyon/düzen (acropetal succession/order) denir. Rasemöz çiçek durumları basit ve bileşik olmak üzere ikiye ayrılır. Basit rasemöz çiçek durumlarında lateral eksenler dallanmamış hâlde olup bileşik çiçek durumlarında ise lateral eksenler dallanmış hâldedir.

Basit Rasemöz Çiçek Durumları

Rasemus/Rasem (Racemus; Raceme; Salkım): İnternodları belirgin bir ana eksenden saplı çiçekler uzanır. Örnek tür: Amianthium muscitoxicum.

  • Görsel-5: Rasemus çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-6: Amianthium muscitoxicum türünde rasemus çiçek durumu.

Not-1: Bir çiçek durumu, çiçek ekseninin uzamaması veya yeterince kalınlaşmaması gibi nedenlerden kaynaklı olarak çiçeklerin sıkışması nedeniyle kapitulum benzeri bir şekilde olabilir. Bu hâldeki bir çiçek durumuna kapitat (capitate) çiçek durumu denir. Kapitat çiçek durumu, rasemus çiçek durumunun sıkışmış hâli olup reseptakulum bulundurmaz. Örnek tür: Trifolium pratense.

Görsel-7: Trifolium pratense türünde kapitat çiçek durumu.

Spika (Spike; Başak): Rasemustan farklı olarak çiçekler sapsızdır ve braktelerin aksillerinde bulunurlar. Bazı durumlarda, spika çiçek durumunun tabanında bulunan çiçeklerin daha az veya daha çok gelişmiş hâlde pediselleri bulunabilir (Örnek: Spiranthes). Bu nedenle, rasemus ile spika arası bir morfolojiye sahip çiçek durumu tipleri de söz konusu olabilmektedir. Örnek tür: Achyranthes aspera.

  • Görsel-8: Spika çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-9: Achyranthes aspera türünde spika çiçek durumu.

Spadiks (Spadix; Çomak, Koçan): Spikadan farklı olarak çiçek durumunun ekseni kalınlaşmış hâldedir. Örnek tür: Spathiphyllum floribundum.

  • Görsel-10: Spadiks çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-11: Spathiphyllum floribundum türünde spadiks çiçek durumu.

Amentum/Katkin (Amentum; Ament, Catkin; Sarkık Başak, Tırtıl, Kedicik): Spika çiçek durumunun sarkık hâlidir ve çiçekler tek eşeylidir. Örnek tür: Juglans regia.

  • Görsel-12: Amentum çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-13: Juglans regia türünde amentum çiçek durumu.

Umbella/Umbel (Umbella; Umbel; Şemsiye): Rasemustan farklı olarak rakis sıkışmış hâldedir ve pediseller bu sıkışmış noktadan uzanır. Brakteler de bu sıkışmış noktada toplu hâlde bulunur ve sayıları çiçek sayısından genelde azdır. Bu nedenle, söz konusu çiçek durumunun terminal bir çiçek bulundurup bulundurmamasına bağlı olarak rasemöz ya da simöz olup olmadığını anlamak mümkün olmayabilmektedir. Bununla birlikte, söz konusu çiçek durumu bir umbella olmayıp sıkışmış bir rasemus veya Holosteum umbellatum türünde olduğu gibi sıkışmış bir simoit (cymoid), yani bir psödoskiadioit (pseudosciadioid) de olabilmektedir (konu ile ilgili olarak “Tartışmalar” bölümüne bakınız). Örnek tür: Hydrocotyle umbellata.

  • Görsel-14: Umbella çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-15: Hydrocotyle umbellata türünde umbella çiçek durumu.

Korimbus/Korimb (Corymbus; Corimb; Yalancı Şemsiye): Rasemus çiçek durumundaki lateral eksenlerin terminal çiçek ile eşit veya yakın bir seviyeye ulaşmak üzere uzamasıyla meydana gelir ve düz veya kavisli bir umbella görünümündedir ancak umbelladan farklı olarak çiçeklerin sapları tek bir noktadan değil, farklı noktalardan çıkar. Örnek tür: Ornithogalum umbellatum.

  • Görsel-16: Korimbus çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-17: Ornithogalum umbellatum türünde korimbus çiçek durumu

Not-2: Korimbus çiçek durumunun ardışık eksenlerinin aynı uzunlukta olup tek bir noktadan demet şeklinde çıktığı durumda fasikül (fascicle) adı verilen bir çiçek durumu meydana gelir. Buna karşın, bu çiçek durumu determinat özellik gösterir. Örnek tür: Garcinia livingstonei.

Görsel-18: Garcinia livingstonei türünde fasikül çiçek durumu.

Kapitulum (Capitulum, Anthodium; Head; Kömeç, Başçık, Tepecik): Çiçekler şişkin veya yassı bir reseptakulum üzerinde yer alır. Bu çiçeklerden çevresel diziliş gösterenlerine dilsi çiçek (ligulate/ray flower), merkezde bulunanlarına ise tüpsü çiçek (tubular/disk flower) denir. Ancak bazı türlerde sadece dilsi çiçekler, bazılarında ise sadece tüpsü çiçekler bulunabilmektedir. Örnek tür: Helianthus annuus.

  • Görsel-19: Kapitulum çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-20: Helianthus annuus türünde kapitulum çiçek durumu.

Not-3: Bir reseptakulum etrafında küresel olarak düzenlenmiş çiçeklerin bulunduğu durumunda glomerül (glomerule) adı verilen bir çiçek durumu meydana gelir. Bu çiçek durumu determinat olup simöz bir kapitulum olarak da ifade edilmektedir. Örnek tür: Neolamarckia cadamba.

Görsel-21: Neolamarckia cadamba türünde glomerül çiçek durumu.

Bileşik Rasemöz Çiçek Durumları

Bileşik Rasemus/Rasem (Compound Racemus/Raceme; Bileşik Salkım): Rasemus çiçek durumunun lateral eksenlerinin dallanmasıyla meydana gelir. Örnek tür: Maianthemum racemosum.

  • Görsel-22: Homotetik bileşik rasemus (solda) ve heterotetik bileşik rasemus (sağda) çiçek durumu diyagramları.
  • Görsel-23: Maianthemum racemosum türünde bileşik rasemus çiçek durumu.

Not-4: Birçok kaynakta “panikula” ile “bileşik rasemus” eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Buna karşın, daha geniş bir anlamda, panikula (panicle) terimiyle çok dallı ve dallanma derecesi tabandan tepeye doğru basitleşen bir yapı ifade edilmekte olup indeterminat veya determinat olabilmektedir. Bileşik rasemus terimi ise doğrudan doğruya rasemus motifinin tekrarlarını barındıran bir yapıyı ifade etmektedir. Örnek tür: Hydrangea paniculata.

  • Görsel-24: İndeterminat panikula (solda) ve determinat panikula (sağda) çiçek durumu diyagramları.
  • Görsel-25: Hydrangea paniculata türünde panikula çiçek durumu.

Bileşik Spika (Compound Spike; Bileşik Başak): Spika çiçek durumunun lateral eksenlerinin dallanmasıyla meydana gelir. Örnek tür: Lolium temulentum.

  • Görsel-26: Bileşik spika çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-27: Lolium temulentum türünde bileşik spika çiçek durumu.

Not-5: Bazı kaynaklarda, spikulalarca (spikelet; başakçık) oluşturulmuş bir spika çiçek durumu da (spike of spikelets; spikula spikası) bileşik spika olarak kabul edilmektedir zira bu spikulalar da kendi içinde floretler bulundurmaktadır.

Görsel-28: Spikulanın yapısı.

Bileşik Spadiks (Compound Spadix; Bileşik Çomak): Spadiks çiçek durumunun lateral eksenlerinin dallanmasıyla meydana gelir. Örnek tür: Cocos nucifera.

  • Görsel-29: Bileşik spadiks çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-30: Cocos nucifea türünde bileşik spadiks çiçek durumu.

Bileşik Umbella (Compound Umbel; Bileşik Şemsiye): Umbella çiçek durumunun lateral eksenlerinin dallanmasıyla meydana gelir. Kısmi çiçek durumlarının her birine umbellet veya umbellül (umbellule) denir. Örnek tür: Conium maculatum.

  • Görsel-31: Bileşik umbella çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-32: Conium maculatum türünde bileşik umbella çiçek durumu.

Bileşik Korimbus (Compound Corymb; Bileşik Yalancı Şemsiye): Korimbus çiçek durumunun lateral eksenlerinin dallanmasıyla meydana gelir. (Örnek tür ile ilgili olarak “Tartışmalar” bölümüne bakınız.)

Görsel-33: Bileşik korimbus çiçek durumu diyagramı.

Not-6: Bileşik korimbus çiçek durumunun lateral eksenlerinin ana eksene nispeten daha fazla uzamasına bağlı olarak antela (anthela) adı verilen bir çiçek durumu meydana gelir. Buna karşın, bu çiçek durumu determinat özellik gösterir. Örnek tür: Juncus inflexus.

  • Görsel-34: Antela çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-35: Juncus inflexus türünde antela çiçek durumu.

Not-7: Bazı kaynaklarda, bileşik kapitulum çiçek durumu tipine de yer verilmekte olup buna örnek olarak Echinops cinsi verilmektedir. Buna göre, Echinops, tek bir çiçekten oluşan kapitulumların bir araya gelmesiyle oluşan bir bileşik kapitulum çiçek durumu tipi göstermektedir.

Simöz Çiçek Durumları

Simöz çiçek durumlarında, ana eksenin büyümesi terminal çiçekle sonlanır, yan dallar ana eksene göre baskın durumdadır. Bu durumda, çiçeklerin olgunlaşması tepeden tabana doğru olacak şekilde ilerler; buna bazipetal süksesyon/düzen (basipetal succession/order) denir. Simöz çiçek durumları monokazyum, dikazyum ve polikazyum olmak üzere üçe ayrılır.

Monokazyum Çiçek Durumları

Monokazyum (monochasium, uniparous) çiçek durumlarında, ana eksenin yerini bir yan dal alır. Basit ve bileşik olmak üzere ikiye ayrılır.

Basit Monokazyum: Monokazyum çiçek durumunun en basit hâli olup iki çiçeklidir. Örnek tür: Dianthus barbatus.

  • Görsel-36: Basit monokazyum çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-37: Dianthus barbatus türünde basit monokazyum çiçek durumu (sol kısmında).

Bileşik Monokazyum: Basit monokazyum çiçek durumunun dallanmaya devam etmesi hâlinde meydana gelir ve çiçek sayısı ikiyi geçer. Dallanmanın üç boyutlu yapısına göre aşağıdaki tipleri söz konusudur:

  • Bostriks (Bostryx; Sarmal, Helezon): Birbirini takip eden yan dallar aynı yönde ancak farklı düzlemlerdedir, çiçek durumu sarmal bir görünüme sahiptir. Örnek tür: Heliotropium curassavicum.
  • Görsel-38: Bostriks çiçek durumu diyagramı (solda yandan görünüşü, sağda üstten görünüşü).
  • Görsel-39: Heliotropium curassavicum türünde bostriks çiçek durumu.
  • Drepanyum (Drepanium; Orak): Birbirini takip eden yan dallar aynı yönde ve aynı düzlemdedir, çiçek durumu orak şeklindeki bir görünüme sahiptir. Örnek tür: Gladiolus imbricatus.
  • Görsel-40: Drepanyum çiçek durumu diyagramı (solda yandan görünüşü, sağda üstten görünüşü).
  • Görsel-41: Gladiolus imbricatus türünde drepanyum çiçek durumu.
  • Sinsinus (Cincinnus; Akrep): Birbirini takip eden yan dallar farklı yönlerde ve farklı düzlemlerdedir, dallanmalar zikzak şeklindedir. Örnek tür: Heliconia latispatha.
  • Görsel-42: Sinsinus çiçek durumu diyagramı (solda yandan görünüşü, sağda üstten görünüşü).
  • Görsel-43: Heliconia latispatha türünde sinsinus çiçek durumu.
  • Ripidyum (Rhipidium; Yelpaze): Birbirini takip eden yan dallar farklı yönlerde ancak aynı düzlemdedir, dallanmalar zikzak şeklinde olup çiçek durumu yelpaze şeklindeki bir görünüme sahiptir. Örnek tür: Eleutherine bulbosa.
  • Görsel-44: Ripidyum çiçek durumu diyagramı (solda yandan görünüşü, sağda üstten görünüşü).
  • Görsel-45: Eleutherine bulbosa türünde ripidyum çiçek durumu.

Not-8: Bazı kaynaklarda bostriks ve drepanyum helikoit (helicoid) başlığı altında, sinsinus ve ripidyum ise skorpioit (scorpioid) başlığı altında iki ayrı grup hâlinde de ele alınabilmektedir. Bazı kaynaklarda ise helikoit ile bostriks, skorpioit ile de sinsinus eş anlamlı olarak kullanılabilmektedir. Karışıklığa neden olmaması adına bostriks, drepanyum, sinsinus ve ripidyum çiçek durumu tipleri herhangi bir grup altında ele alınmadan ve söz konusu eş anlamda kullanılan terimlerle birlikte verilmeden doğrudan monokazyum çiçek durumları başlığı altında ayrı alt başlıklar hâlinde verilmiştir. Unutulmamalıdır ki bu monokazyum çiçek durumu tiplerinin birbirini takip eden herhangi ikisi arasında bir ara morfolojiye sahip çiçek durumu tipleri de söz konusu olabilmektedir.

Not-9: 2019 yılında yayımlanan bir makale, drepanyum ve ripidyum çiçek durumlarının rasemöz çiçek durumları başlığı altında ele alınması gerektiğini ifade etmektedir (ilgili makale için tıklayınız).

Dikazyum Çiçek Durumları

Dikazyum (dichasium, biparous) çiçek durumlarında ana eksenin yerini karşılıklı iki yan dal alır. Basit ve bileşik olmak üzere ikiye ayrılır.

Basit Dikazyum: Dikazyum çiçek durumunun en basit hâli olup üç çiçeklidir. Örnek tür: Jasminum sambac.

  • Görsel-46: Basit dikazyum çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-47: Jasminum sambac türünde basit dikazyum çiçek durumu.

Bileşik Dikazyum: Basit dikazyum çiçek durumunun dallanmaya devam etmesi hâlinde meydana gelir ve çiçek sayısı üç adedi geçer. Örnek tür: Cerastium arvense.

  • Görsel-48: Bileşik dikazyum çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-49: Cerastium arvense türünde bileşik dikazyum çiçek durumu.

Polikazyum Çiçek Durumları

Polikazyum/pleiokazyum (polychasium/pleiochasium, multiparous) çiçek durumlarında ana eksenin yerini aynı noktadan çıkan en az üç yan dal alır. Basit ve bileşik olmak üzere ikiye ayrılır.

Basit Polikazyum: Polikazyum çiçek durumunun en basit hâli olup çiçekli yan dal sayısı en az üç adet olup terminal çiçekle beraber çiçek sayısı en az dört adettir. Yan dalların sayısına bağlı olarak çiçek sayısı değişkendir. Örnek tür: Alyxia stellata.

  • Görsel-50: Basit polikazyum çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-51: Alyxia stellata türünde basit polikazyum çiçek durumu.

Bileşik Polikazyum: Basit polikazyum çiçek durumunun dallanmaya devam etmesi hâlinde meydana gelir ve çiçek sayısı dallanmaya bağlı olarak artış gösterir. Örnek tür: Sedum rupestre.

  • Görsel-52: Bileşik polikazyum çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-53: Sedum rupestre türünde bileşik polikazyum çiçek durumu (kısmi çiçek durumları monokazyal).

Karışık Çiçek Durumları

Karışık çiçek durumları, en az iki farklı çiçek durumu tipinin bir arada bulunmasıyla meydana gelen çiçek durumlarıdır.

Tirsus/Tirse (Thyrsus; Thyrse): İndeterminat veya determinat ana eksenden alternat (alternate) veya opozit (opposite) dallanan ve genelde çiftler hâlinde bulunan simöz kısmi çiçek durumları bulunur. Çiçek durumunun yapısına bağlı olarak çeşitli tipleri bulunur. Örnek tür: Centranthus ruber.

  • Homokladik (Homocladic) Tirsus: Ana eksenden simöz kısmi çiçek durumları uzanır.
  • Heterokladik (Heterocladic) Tirsus: Ana eksenden uzanan proksimal bölgedeki lateral eksenlerin kendisi de bir tirsiform çiçek durumudur. Bu alt ünitelerin her birine; indeterminat ise sub-tirsus (sub-thyrse), determinat ise sub-tirsoit (sub-thyrsoid) denir.
    • Konjonkt (Conjunct) Heterokladik Tirsus: Sub-tirsoitlerin dallanmalarının kademeli olarak sadeleşmesine bağlı olarak, çiçek durumu distale doğru kademeli bir şekilde basitleşir.
    • Disjonkt (Disjunct) Heterokladik Tirsus: Sub-tirsoitlerin dallanmaları konjonkt tipte olduğu gibi kademeli olarak sadeleşmez, belirli bir noktada ani bir geçiş söz konusu olur ve çiçek durumu o noktadan itibaren kademeli bir şekilde basitleşir.
  • Monotirsus/Monotirsoit (Monothyrse/Monothyrsoid): Ana eksenden simöz kısmi çiçek durumları uzanır, homokladiktir.
  • Diplotirsus/Diplotirsoit (Diplothyrse/Diplothyrsoid): Ana eksenin proksimalinden tirsus veya tirsoit kısmi çiçek durumları uzanır, heterokladiktir.
  • Pleiotirsus/Pleiotirsoit (Pleiothyrse/Pleiothyrsoid): Diplotirsustaki tirsus veya tirsoit kısmi çiçek durumlarının kendi içinde tekrar tirsus veya tirsoit kısmi çiçek durumları oluşturmasıyla meydana gelir, heterokladiktir.
  • Görsel-54: İndeterminat tirsus (solda) ve determinat tirsus (sağda) çiçek durumu diyagramları (aynı zamanda monokladik ve monotirsik).
  • Görsel-55: Diplotirsus (solda) ve pleiotirsus (sağda) çiçek durumu diyagramları (aynı zamanda heterokladik).
  • Görsel-56: Konjonkt heterokladik tirsus (solda) ve disjonkt heterokladik tirsus (sağda) çiçek durumu diyagramları.
  • Görsel-57: Centranthus ruber türünde tirsus çiçek durumu (disjonkt heterokladik).

Vertisillaster (Verticillaster): Çiçekler opozit yaprakların aksillerinden karşılıklı iki küme hâlinde çıkar. Bu karşılıklı kümelerin her biri birer dikazyum olarak başlar ve monokazyum olarak devam eder. Dikazyumu ve monokazyumu kapsayan bu simöz kısımların ekseni kısalmış olduğundan dolayı çiçekler birbirine yakın bir noktadan çıkar. Karşılıklı kümelerin yoğun bir hâlde olması dolayısıyla da çiçeklerin dizilişi çevresel gibi görünür. Örnek tür: Leonurus sibiricus.

  • Görsel-58: Vertisillaster çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-59: Leonurus sibiricus türünde vertisillaster çiçek durumu.

Not-10: Bazı kaynaklarda, vertisillaster çiçek durumu özel çiçek durumları başlığı altında ele alınabilmektedir.

Karışık Spadiks (Mixed Spadix): Spadiks üzerinde, akropetal diziliş gösteren simöz kısmi çiçek durumları bulunur; diğer bir ifadeyle, rasemöz ana eksenden simöz kısmi çiçek durumları uzanır. Örnek tür: Musa acuminata.

Görsel-60: Musa acuminata türünde karışık spadiks çiçek durumu.

Not-11: Bazı kaynaklarda, karışık çiçek durumlarına örnek olarak aşağıdaki gibi birkaç çiçek durumu tipine de yer verilebilmekte olup bu gibi çiçek durumu tiplerinin sayısının artırılabilmesi mümkündür:

  • Kapitula Rasemusu (Raceme of Capitula): Kapitulumlar rasemus şeklinde düzenlenmiştir. Örnek tür: Petasites hybridus.
  • Kapitula Korimbusu (Corymb of Capitula): Kapitulumlar korimbus şeklinde düzenlenmiştir. Örnek tür: Achillea millefolium.
  • Spikula Panikulası (Panicle of Spikelets): Spikulalar panikula şeklinde düzenlenmiştir. Örnek tür: Poa annua.
  • Görsel-61: Petasites hybridus türünde kapitula rasemusu çiçek durumu.
  • Görsel-62: Achillea millefolium türünde kapitula korimbusu çiçek durumu.
  • Görsel-63: Poa annua türünde spikula panikulası çiçek durumu.

Özel Çiçek Durumları

Özel çiçek durumları, ileri derecede özelleşmiş bir yapıya sahip olan çiçek durumlarıdır. Bazı kaynaklarda, simöz çiçek durumlarının özelleşmiş tipleri olarak da ifade edilebilmektedir.

Siatyum (Cyathium): Reseptakulum konik bir yapıda olup çiçekler pulsu yapraklar tarafından sarılmış hâldedir. Merkezde dişi çiçek, onun etrafında ise erkek çiçekler bulunur. Örnek tür: Euphorbia tridentata.

Görsel-64: Euphorbia tridentata türünde siatyum çiçek durumu.

Not-12: Bazı kaynaklarda, kapitulum çiçek durumu da özel çiçek durumları başlığı altında siatyum ile beraber psödantiyum (pseudanthium) alt başlığı altında verilebilmektedir.

Hipantodyum/Sikonyum/Sikonus (Hypanthodium, Syconium, Syconus): Çiçekler dışbükey ve etsi bir reseptakulum içerisinde bulunur. Bu dışbükey reseptakulumda, terminal bir gözeneğin bulunduğu dar bir kanal yer alır. Gözeneğe yakın tarafta erkek çiçekler, tabana yakın tarafta dişi çiçekler, ikisinin arasında ise steril çiçekler bulunur. Örnek tür: Ficus carica.

Görsel-65: Ficus carica türünde hipantodyum çiçek durumu.

Koenantiyum (Coenanthium): Çiçekler, kenarları hafifçe kıvrılmış yassı bir reseptakulum üzerinde bulunur. Örnek tür: Dorstenia foetida.

Görsel-66: Dorstenia foetida türünde koenantiyum çiçek durumu.

Not-13: Bazı kaynaklarda, amentum ve spadiks çiçek durumları da özel çiçek durumları başlığı altında verilebilmektedir.

Tartışmalar

Çiçek durumu tipleriyle ilgili terminolojik kavramlar, çoğunlukla iç içe geçmiş durumdadır. Örneğin rasemöz çiçek durumları olarak ele alınan umbella, korimbus, bileşik umbella ve bileşik korimbus çiçek durumlarının aslında determinat tipte olanları da bulunuyor olup bunlar simöz çiçek durumları arasında ele alınabilmektedir (determinat umbella: Jasminum officinale, determinat korimbus: Eriolobus florentinus, determinat bileşik umbella: Stephania japonica, determinat bileşik korimbus: Sorbus aucuparia).

  • Görsel-67: Determinat umbella çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-68: Jasminum officinale türünde determinat umbella çiçek durumu.
  • Görsel-69: Determinat korimbus çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-70: Eriolobus florentinus türünde determinat korimbus çiçek durumu.
  • Görsel-71: Determinat bileşik umbella çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-72: Stephania japonica türünde determinat bileşik umbella çiçek durumu.
  • Görsel-73: Determinat bileşik korimbus çiçek durumu diyagramı.
  • Görsel-74: Sorbus aucuparia türünde determinat bileşik korimbus çiçek durumu.

Bazı kaynaklarda basit korimbus için “rasemöz korimbus” (racemose corymb), bileşik korimbus için ise “simöz korimbus” (cymose corymb) denilmektedir. Bu yazı hazırlanırken, bileşik korimbus için rasemöz tipte, yani indeterminat özellik gösteren bir tür örneği doğrulanamamış olup örnek tür bilgisi boş bırakılmıştır. Buna karşın, söz konusu çiçek durumu tipi, bu bölümde verilmiş olan determinat tipteki bileşik korimbus örneği üzerinden de düşünülebilir. Konuyla ilgili bir gelişme olması hâlinde, söz konusu çiçek durumu tipine ait örnek tür verilerek güncelleme yapılacaktır.

Sonuç olarak, herhangi bir kaynakta çiçek durumu tipleriyle ilgili terimlerin görülmesi hâlinde, söz konusu çiçek durumunun rasemöz ya da simöz olduğu yönünde peşin bir yargıyla yaklaşılmamalı ve çiçek durumunun indeterminat ya da determinat olup olmadığı ayrıca irdelenerek buna göre bir karar verilmelidir. Ayrıca, aynı bitkinin üzerindeki çiçek durumlarının hepsi tam olarak aynı çiçek durumu modelini göstermiyor da olabilir; örneğin bir bitkide umbella çiçek durumu tipiyle birlikte korimbus çiçek durumu tipine yakın bir model de görülebilir.

Bu gibi durumlar göstermektedir ki rasemözün indeterminat, simözün ise determinat olarak kabul edilmesine rağmen, rasemöz olarak ele alınan bir çiçek durumu tipi aslında determinat da olabilmektedir. 2010 yılında yayımlanan bir makale (ilgili makale için tıklayınız), bu gibi durumları ele almaktadır. Buna göre, örneğin rasemus çiçek durumunda; ana eksenin büyümesi lateral çiçekler vererek devam ediyorsa botriyum (botrium), ana eksenin büyümesi terminal bir çiçekle sonlanmışsa botrioit (botrioid) denilmelidir. Bu durumda; her iki tip çiçek durumu da bir rasemus, yani salkımdır ancak ilki sınırsız büyüme gösterirken ikincisi sınırlı büyüme göstermektedir. Bu şekildeki adlandırma, yine diğer çiçek durumu tiplerinde de uygulanabilmektedir.

Görsel-75: Çiçek durumu tiplerinin indeterminat ve determinat olma durumlarına göre adlandırılmaları.

Kaynaklar

Kitap

  • Açıklamalı Genel Botanik ve Bitki Anatomisi Atlası – Hüsnü Çakırlar, Cahit Doğan, Edibe Özmen (Palme Yayıncılık, 2018; Sayfa 155-160)
  • Bitki Morfolojisine Giriş – Nebahat Yakar Tan (T.C. İstanbul Üniversitesi Yayınları Fen Fakültesi Basımevi, 1976; Sayfa 197-200)
  • Bitki Morfolojisi ve Anatomisine Giriş – Bilkan ÖZÖRGÜCÜ (Ege Üniversitesi Basımevi, 1993; Sayfa 128-132)
  • Bitki Sistematiği – Michael G. Simpson; Çeviri Editörü: Zeki Aytaç; Çeviri Editör Yardımcısı: Bahar Kaptaner İğci (Nobel Akademik Yayıncılık, 2012; Sayfa 484-489)
  • Çiçekli Bitkiler – Mahmure Nakiboğlu Tezer, İsa Gökler, Teoman Kesercioğlu (Nobel Yayın Dağıtım, 2010; Sayfa 23)
  • Deneysel Bitki Anatomisi ve Morfolojisine Giriş – Hayrettin Ocakverdi, Yelda Güzel (Palme Yayıncılık, 2009; Sayfa 142-150)
  • Morphology of Flowers and Inflorescence – F. Weberling; Çeviri: R. J. Pankhurst (Cambridge University Press, 1989; Sayfa 201-313)
  • Plant Identification Terminology – James G. Harris, Melinda Woolf Harris (Spring Lake Publishing, 2001; Sayfa 172-180)

Makale

  • Endress, P. K. (2010). Disentangling confusions in inflorescence morphology: patterns and diversity of reproductive shoot ramification in angiosperms. Journal of systematics and evolution, 48(4), 225-239.
  • Rickett, H. W. (1944). The classification of inflorescences. The botanical review, 10, 187-231.

İnternet

  • URL-1 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-2 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-3 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-4 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-5 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-6 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-7 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-8 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-9 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-10 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-11 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-12 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-13 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-14 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-15 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-16 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-17 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-18 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-19 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • URL-20 (Erişim Tarihi: 31.10.2023)

Referanslar

Görsel

  • Görsel-1: Enes ÇINAR
  • Görsel-2: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-3: Enes ÇINAR
  • Görsel-4: Enes ÇINAR
  • Görsel-5: Enes ÇINAR
  • Görsel-6: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-7: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-8: Enes ÇINAR
  • Görsel-9: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-10: Enes ÇINAR
  • Görsel-11: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-12: Enes ÇINAR
  • Görsel-13: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-14: Enes ÇINAR
  • Görsel-15: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-16: Enes ÇINAR
  • Görsel-17: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-18: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-19: Enes ÇINAR
  • Görsel-20: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-21: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-22: Enes ÇINAR
  • Görsel-23: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-24: Enes ÇINAR
  • Görsel-25: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-26: Enes ÇINAR
  • Görsel-27: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-28: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023) (Düzenlendi)
  • Görsel-29: Enes ÇINAR
  • Görsel-30: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-31: Enes ÇINAR
  • Görsel-32: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-33: Enes ÇINAR
  • Görsel-34: Enes ÇINAR
  • Görsel-35: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-36: Enes ÇINAR
  • Görsel-37: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-38: Enes ÇINAR
  • Görsel-39: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-40: Enes ÇINAR
  • Görsel-41: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-42: Enes ÇINAR
  • Görsel-43: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-44: Enes ÇINAR
  • Görsel-45: URL (Erişim Tarihi: 01.11.2023)
  • Görsel-46: Enes ÇINAR
  • Görsel-47: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-48: Enes ÇINAR
  • Görsel-49: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-50: Enes ÇINAR
  • Görsel-51: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-52: Enes ÇINAR
  • Görsel-53: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-54: Enes ÇINAR
  • Görsel-55: Enes ÇINAR
  • Görsel-56: Enes ÇINAR
  • Görsel-57: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-58: Enes ÇINAR
  • Görsel-59: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-60: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-61: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-62: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-63: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-64: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-65: © Giuseppe Mazza
  • Görsel-66: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-67: Enes ÇINAR
  • Görsel-68: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-69: Enes ÇINAR
  • Görsel-70: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)
  • Görsel-71: Enes ÇINAR
  • Görsel-72: URL (Erişim Tarihi: 03.11.2023)
  • Görsel-73: Enes ÇINAR
  • Görsel-74: URL (Erişim Tarihi: 07.11.2023)
  • Görsel-75: URL (Erişim Tarihi: 31.10.2023)